Historia opowiedziana w tej książce podążała dotąd śladem dzieci Hermana Knittla z jego drugiego małżeństwa. Ten wątek dobiega końca. Dla pełniejszego obrazu trzeba jednak cofnąć się do wcześniejszego pokolenia – do pierwszego małżeństwa Hermana Knittla z Emilią Flügge.
Odsłania ono wcześniejsze tło dziejów rodziny: świat warszawskiego rzemiosła połowy XIX wieku oraz środowisko mieszczańskie, z którego wywodzili się Knittlowie i z którym związane były początki ich obecności w Warszawie.
Jan Edward Herman Knittel urodził się około 1817–1818 roku w Grünbergu, dzisiejszej Zielonej Górze na Śląsku. Jego ojciec, Karol Knittel, był majstrem postrzygackim w Kaliszu, a matką była Karolina z domu Strasburger. Najpóźniej w latach czterdziestych XIX wieku Herman osiadł w Warszawie, gdzie pracował jako stolarz. W akcie ślubu z 1847 roku został określony jako stolarz zamieszkały przy ul. Mazowieckiej.
Jego pierwsza żona, Emilia Flügge, urodziła się 13 kwietnia 1828 roku w Warszawie jako córka Jana Piotra Flügge, warszawskiego majstra stolarskiego, i Katarzyny z Sikowskich. Pochodziła więc, podobnie jak Herman, ze środowiska rzemieślniczego związanego z warszawską społecznością ewangelicką.
Herman Knittel i Emilia Flügge pobrali się 14 lutego 1847 roku w kościele ewangelicko-augsburskim Świętej Trójcy w Warszawie. On miał 29 lat, ona – 18. W chwili ślubu Emilia mieszkała przy ojcu przy ul. Długiej.
W trakcie czternastoletniego małżeństwa urodziło się co najmniej pięcioro dzieci. Źródła pozwalają jedynie częściowo odtworzyć ich dalsze losy, pokazują jednak skalę strat, jakie dotknęły rodzinę.
Pierworodnym dzieckiem był Edward Herman Knittel, urodzony 23 grudnia 1848 roku w Warszawie. Nie pojawia się w akcie zgonu matki z 1861 roku wśród pozostawionych przez nią dzieci, dlatego można przyjąć, że zmarł wcześniej, zapewne w dzieciństwie.
Drugim synem był Karol August Knittel, urodzony około 1851 roku. W dorosłym życiu został zegarmistrzem – zawód ten wymagał wieloletniej nauki i praktyki, a Karol występował w źródłach jako wykwalifikowany rzemieślnik.
Amalia Knittel, urodzona około 1855 roku, po śmierci matki trafiła do szkoły sierot gminy ewangelicko-augsburskiej. Zmarła 1 maja 1876 roku, mając 21 lat, po długiej chorobie.
Z aktu zgonu Emilii znana jest również córka Augusta Knittel, której dalszych losów nie udało się dotąd ustalić.
Najmłodszą z rodzeństwa była Wiktoria Knittel, która przeżyła zaledwie kilka miesięcy.
Emilia Knittel z domu Flügge zmarła 3 stycznia 1861 roku w Warszawie, mając 31 lat. Pozostawiła męża oraz czworo nieletnich dzieci: Karola, Amalię, Augustę i Wiktorię. Zgon zgłosił Herman Knittel, określony w akcie jako czeladnik stolarski. Okoliczności wskazują, że śmierć Emilii mogła pozostawać w związku z niedawnym porodem.
Niedługo później zmarła również mała Wiktoria.
Spośród dzieci Hermana Knittla z pierwszego małżeństwa najlepiej udokumentowane są losy Karola Augusta Knittla (ok. 1851–1887) i jego potomków. To właśnie w tej gałęzi nazwisko Knittel przetrwało do drugiej połowy XX wieku.
Karol August zawarł małżeństwo z Emilią z Fleischerów, urodzoną około 1856 roku w Warszawie, córką Karola Fleischera i Wilhelminy z Rolandów. Podobnie jak wcześniejsze związki w rodzinie było to małżeństwo osadzone w kręgu warszawskiego mieszczaństwa.
Karol August zmarł 25 maja 1887 roku, mając 36 lat, po długiej i ciężkiej chorobie. Był wówczas zegarmistrzem i pozostawił żonę z czworgiem dzieci. Pogrzeb odbył się 28 maja; kondukt wyruszył z kaplicy ewangelickiej przy ul. Mylnej na cmentarz ewangelicki.
Śmierć męża postawiła Emilię w trudnej sytuacji materialnej. W 1889 roku znalazła się wśród sześciu ubogich wdów po zegarmistrzach, którym Rada Miejska Dobroczynności Publicznej przyznała pomoc z zapisu testamentowego Tekli Świergockiej. Każda z nich otrzymała 73 ruble i 18 kopiejek. Wzmianka ta pokazuje, że po śmierci Karola Augusta sytuacja materialna rodziny uległa wyraźnemu pogorszeniu.
Emilia później ponownie wyszła za mąż i nosiła nazwisko Schroeder. Z jej aktu zgonu wynika również, że była nauczycielką. Zmarła 23 lutego 1938 roku w Warszawie, mając 82 lata, w domu starców zboru ewangelicko-augsburskiego przy ul. Żytniej 36. Jej śmierć zgłosiła synowa, Maria Knittel z domu Baurska, żona Augusta Emila.
Źródła prasowe informują, że Karol August pozostawił czworo dzieci, jednak obecnie można zidentyfikować z imienia tylko troje: Emilię, Augusta Emila i Stefanię Janinę.
W kwietniu 1878 roku w rodzinie Karola Augusta i Emilii pojawiło się dwoje dzieci: Emilia oraz August Emil.
W bazie Muzeum Powstania Warszawskiego data urodzenia Emilii zapisana jest [prawdopodbnie błędnie] jako 2 kwietnia 1878 roku, natomiast materiały dotyczące Augusta Emila wskazują na 21 kwietnia 1878 roku. Tak niewielka różnica dat pozwala brać pod uwagę możliwość, że byli bliźniętami, jednak bez odnalezienia właściwego aktu urodzenia Emilii nie można tego potwierdzić.
Losy Emilii Knittel pozostają słabo udokumentowane. W dostępnych materiałach występuje jako panna. Nie udało się potwierdzić jej małżeństwa, potomstwa ani zawodu. Jako ostatni znany adres zamieszkania wskazywana jest kamienica przy ul. Chłodnej 44.
W 1944 roku Emilia została uznana za zaginioną podczas Powstania Warszawskiego. Brak odnalezionego aktu zgonu sprawia, że jej dalsze losy pozostają nieznane.
Znacznie więcej wiadomo o Auguście Emilu Knittlu, urodzonym 21 kwietnia 1878 roku.
W 1897 roku znalazł się wśród uczniów, którzy ukończyli warszawską szkołę niedzielno-handlową działającą przy Zgromadzeniu Kupców miasta Warszawy. Podczas uroczystości zakończenia nauki rozdawano absolwentom patenty i odznaczenia. Wśród wyróżnionych wymieniono także Augusta Knittla.
W późniejszych spisach adresowych występuje jako agent, a następnie jako handlowiec. W 1908 roku mieszkał przy ul. Żelaznej 75.
W czasie I wojny światowej związał się z Marią Kazimierą Baurską, urodzoną 27 sierpnia 1886 roku, córką Józefa Baurskiego i Józefy z Leszczyńskich. W 1915 roku sporządzono ich protokół przedślubny. August Emil został w nim określony jako kawaler, mieszczanin miasta Warszawy i ewangelik. Maria Kazimiera była wyznania rzymskokatolickiego.
Synem Augusta Emila i Marii Kazimiery był Jerzy Antoni Knittel.
Jego akt urodzenia nr 456 z parafii św. Andrzeja potwierdza, że urodził się w 1922 roku. Informację tę należy uznać za bardziej wiarygodną niż dane figurujące w bazie Muzeum Powstania Warszawskiego, gdzie podano datę 17 stycznia 1918 roku i Moskwę jako miejsce urodzenia.
Pierwszy drobny ślad obecności Jerzego w warszawskiej prasie pochodzi z 1930 roku. Jego nazwisko pojawiło się w „Kurjerze Warszawskim dla Dzieci” wśród autorów poprawnych rozwiązań logogryfu.
Podczas Powstania Warszawskiego Jerzy Antoni Knittel walczył jako żołnierz Armii Krajowej. Należał do Okręgu Warszawskiego AK, I Obwodu „Radwan” w Śródmieściu, 3. Rejonu „Ratusz”, Wojskowej Służby Ochrony Powstania, IV Zgrupowania „Gurt”, 4. kompanii. Używał pseudonimu „Mat” i miał stopień kaprala podchorążego. Po upadku Powstania opuścił Warszawę wraz z ludnością cywilną.
Zmarł 15 października 1986 roku, mając 64 lata. Spoczywa na Starych Powązkach w Warszawie, w kwaterze 45/2/15–16, we wspólnym grobowcu z członkami rodziny Baurskich.
Trzecim znanym dzieckiem Karola Augusta i Emilii była Stefania Janina Knittel, urodzona 2 lipca 1886 roku w Warszawie.
W 1906 roku poślubiła Eugeniusza Feliksa Krygiera, syna Jana i Heleny z Buszków. Informacja o tym małżeństwie zachowała się w księdze parafialnej w postaci wpisu sporządzonego na podstawie alegat.
Z małżeństwa Stefanii i Eugeniusza urodziło się dwoje dzieci: Halina Eugenia Krygier, urodzona w 1908 roku, oraz Bogdan Stefan Krygier, urodzony w 1910 roku. Dalsze losy Haliny Eugenii nie zostały dotąd ustalone.
Bogdan Stefan Krygier zmarł podczas okupacji niemieckiej. 11 grudnia 1943 roku zmarł w Szpitalu Wolskim jako 33-letni kawaler i student.
Stefania Janina Krygier z domu Knittel zmarła w 1967 roku, mając 81 lat. Spoczęła w tym samym grobie co syn, w kwaterze AL 62 / 1 / 27 cmentarza ewangelicko-augsburskiego.
Losy tej gałęzi rodziny prowadzą od warszawskiego warsztatu stolarskiego Hermana Knittla, poprzez zegarmistrzostwo jego syna Karola Augusta, do kolejnych pokoleń żyjących już w realiach XX-wiecznej Warszawy.
W obrębie jednej rodziny widać wyraźne przejście od tradycyjnego rzemiosła ku handlowi, edukacji zawodowej i nowym formom aktywności miejskiej. Herman był stolarzem, Karol August zegarmistrzem, natomiast August Emil zdobył wykształcenie handlowe i pracował później jako agent oraz handlowiec.
Szczególnym punktem, w którym ponownie spotykają się losy obu gałęzi potomków Hermana Knittla, było Powstanie Warszawskie. W 1944 roku walczyli w nim zarówno Jerzy Antoni Knittel, prawnuk Hermana z pierwszego małżeństwa, jak i Wojciech Jerzy Knittel, wnuk Hermana z drugiego małżeństwa. W tym samym czasie zaginęła Emilia Knittel, córka Karola Augusta.
Pierwsze małżeństwo Hermana z Emilią Flügge nie było więc jedynie wcześniejszym, pobocznym epizodem w historii rodziny. Dało początek odrębnej gałęzi Knittlów, której losy biegły równolegle do dziejów Prokopa i jego rodzeństwa, a poprzez Augusta Emila i Jerzego Antoniego sięgnęły niemal końca XX wieku.
ok. 1817–1818 – w Grünbergu (dzisiejszej Zielonej Górze) rodzi się Jan Edward Herman Knittel, syn Karola Knittla i Karoliny z domu Strasburger.
13 kwietnia 1828 – w Warszawie rodzi się Emilia Flügge, córka Jana Piotra Flügge i Katarzyny z Sikowskich.
lata 40. XIX w. – najpóźniej w tym okresie Herman Knittel osiada w Warszawie i pracuje jako stolarz.
14 lutego 1847 – Herman Knittel i Emilia Flügge zawierają małżeństwo w kościele ewangelicko-augsburskim Świętej Trójcy w Warszawie. Herman ma 29 lat, Emilia 18.
23 grudnia 1848 – rodzi się ich pierworodny syn Edward Herman Knittel.
ok. 1851 – rodzi się Karol August Knittel, późniejszy zegarmistrz.
ok. 1855 – rodzi się Amalia Knittel.
ok. 1856 – w Warszawie rodzi się Emilia Fleischer, późniejsza żona Karola Augusta Knittla.
3 stycznia 1861 – w wieku 31 lat umiera Emilia Knittel z domu Flügge, pozostawiając męża i czworo nieletnich dzieci: Karola, Amalię, Augustę i Wiktorię. Edward Herman musiał umrzeć przed tą datą.
1861 – wkrótce po śmierci matki umiera również mała Wiktoria Knittel, która przeżyła zaledwie kilka miesięcy.
1 maja 1876 – po długiej chorobie umiera Amalia Knittel, mając 21 lat.
2 kwietnia 1878 [?] – według bazy Muzeum Powstania Warszawskiego tego dnia miała urodzić się Emilia Knittel, córka Karola Augusta i Emilii z Fleischerów. Data prawdopodobnie błędna.
21 kwietnia 1878 – rodzi się August Emil Knittel, syn Karola Augusta i Emilii z Fleischerów. Jeśli Emilia Knittel była jego siostrą, podana przez Muzeum Powstania Warszawskiego data jej urodzenia – 2 kwietnia 1878 roku – jest najprawdopodobniej błędna. Możliwe, że podobnie jak August Emil urodziła się 21 kwietnia i byli bliźniętami. W przeciwnym razie należałoby zakwestionować jej identyfikację jako córki Karola Augusta i Emilii z Fleischerów.
2 lipca 1886 – w Warszawie rodzi się Stefania Janina Knittel, córka Karola Augusta i Emilii z Fleischerów.
27 sierpnia 1886 – rodzi się Maria Kazimiera Baurska, późniejsza żona Augusta Emila Knittla.
25 maja 1887 – po długiej i ciężkiej chorobie umiera Karol August Knittel, zegarmistrz, w wieku 36 lat. Pozostawia żonę i czworo dzieci.
28 maja 1887 – pogrzeb Karola Augusta; kondukt wyrusza z kaplicy ewangelickiej przy ul. Mylnej na cmentarz ewangelicki.
1889 – wdowa Emilia Knittel z domu Fleischer otrzymuje, jako jedna z sześciu ubogich wdów po zegarmistrzach, pomoc finansową Rady Miejskiej Dobroczynności Publicznej – 73 ruble i 18 kopiejek.
1897 – August Emil Knittel kończy szkołę niedzielno-handlową działającą przy Zgromadzeniu Kupców miasta Warszawy i zostaje wymieniony wśród wyróżnionych absolwentów.
1906 – Stefania Janina Knittel poślubia Eugeniusza Feliksa Krygiera.
1908 – rodzi się ich córka Halina Eugenia Krygier.
1908 – August Emil Knittel występuje w warszawskim spisie adresowym jako agent, zamieszkały przy ul. Żelaznej 75.
1910 – rodzi się Bogdan Stefan Krygier, syn Stefanii Janiny i Eugeniusza Feliksa.
1915 – sporządzony zostaje protokół przedślubny Augusta Emila Knittla i Marii Kazimiery Baurskiej.
17 stycznia 1918 [według bazy Muzeum Powstania Warszawskiego] – alternatywna data urodzenia Jerzego Antoniego Knittla; jako miejsce urodzenia baza podaje Moskwę.
1922 – według aktu urodzenia nr 456 parafii św. Andrzeja w Warszawie rodzi się Jerzy Antoni Knittel, syn Augusta Emila i Marii Kazimiery z Baurskich.
1930 – nazwisko małego Jerzego Knittla pojawia się w „Kurjerze Warszawskim dla Dzieci” wśród autorów poprawnych rozwiązań logogryfu.
23 lutego 1938 – umiera Emilia Schroeder z domu Fleischer, wdowa po Karolu Auguście Knittlu, później ponownie zamężna. Ma 82 lata i przebywa w domu starców zboru ewangelicko-augsburskiego przy ul. Żytniej 36.
11 grudnia 1943 – w Szpitalu Wolskim umiera Bogdan Stefan Krygier, syn Stefanii Janiny z Knittlów, 33-letni kawaler i student.
1944 – podczas Powstania Warszawskiego walczy Jerzy Antoni Knittel, ps. „Mat”, kapral podchorąży Armii Krajowej, IV Zgrupowanie „Gurt”, 4. kompania.
1944 – w Powstaniu Warszawskim walczy również Wojciech Jerzy Knittel, przedstawiciel drugiej gałęzi potomków Hermana Knittla.
1944 – Emilia Knittel, córka Karola Augusta, zostaje uznana za zaginioną podczas Powstania Warszawskiego.
1967 – umiera Stefania Janina Krygier z domu Knittel, mając 81 lat. Zostaje pochowana wraz z synem Bogdanem Stefanem na cmentarzu ewangelicko-augsburskim.
15 października 1986 – umiera Jerzy Antoni Knittel, mając 64 lata. Zostaje pochowany na Starych Powązkach w rodzinnym grobowcu Baurskich.
Herman Knittel (ok. 1817–1818) → Karol August Knittel (ok. 1851–1887) → August Emil Knittel (1878–?) → Jerzy Antoni Knittel (1922–1986).
Równolegle przez córkę Karola Augusta:
Karol August → Stefania Janina Knittel (1886–1967) → Halina Eugenia Krygier (ur. 1908) i Bogdan Stefan Krygier (1910–1943).
Przy analizie i porządkowaniu materiałów źródłowych oraz przygotowaniu części ilustracji wykorzystano narzędzia sztucznej inteligencji. Wszystkie ustalenia badawcze, interpretacje, dobór źródeł oraz ostateczna redakcja opracowania pozostają odpowiedzialnością autora.
© 2025 Bartosz Jurczak