HELENA

Osierocenie i związki z rodziną Daabów

Drugim dzieckiem Hermana Knittla z małżeństwa z Rozalią z Bentzów była Helena Knittel, urodzona 2 czerwca 1867 roku w Warszawie. Jej dzieciństwo przypadło na okres gwałtownego załamania sytuacji rodzinnej. Ojciec zmarł prawdopodobnie między 1878 a 1881 rokiem, a w 1881 roku zmarła również matka. Rodzeństwo Knittlów zostało więc osierocone, gdy większość dzieci była jeszcze niepełnoletnia.

Nie pozostali jednak bez opieki. Ze wspomnień Adolfa Daaba wynika, że jego ojciec, Jan Filip Daab, należał do rady opiekuńczej nad małoletnimi Knittlami po śmierci ich matki. Obie rodziny znały się już wcześniej, a sytuacja osieroconych dzieci jeszcze bardziej je do siebie zbliżyła. Adolf Daab wspomina wizyty Knittlów w domu swojej rodziny i wspólne zabawy. W innych fragmentach pamiętnika pojawiają się również wspólne spotkania rodzinne, wycieczki, uroczystości świąteczne i zabawy towarzyskie.

Małżeństwo Heleny i Leopolda

Leopold Daab urodził się 18 marca 1857 roku w Warszawie jako syn Jana Filipa Daaba (1818–1890) i Krystyny z Uhlów (1826–1912). Jego rodzice pobrali się 20 lutego 1848 roku. Rodzina miała, podobnie jak Knittlowie, mieszczańsko-rzemieślnicze korzenie: dziadek Leopolda ze strony ojca, Sebastian Daab, był stolarzem związanym z okolicami Sochaczewa, natomiast Jan Fryderyk Uhle, ojciec Krystyny, był młynarzem. W pokoleniu Leopolda i jego rodzeństwa rodzina weszła już jednak w znacznie szerszy krąg działalności gospodarczej i zawodowej — związany m.in. z nieruchomościami, koleją, rzemiosłem, przemysłem i handlem.

Okoliczności zbliżenia Leopolda i Heleny znamy bezpośrednio ze wspomnień jego młodszego brata Adolfa. Pisał on, że znajomość z Knittlami z czasem stała się bardzo serdeczna, a częste wizyty i wspólne wycieczki poza miasto sprzyjały zacieśnieniu relacji. Leopold zainteresował się wówczas szesnastoletnią Heleną, zakochał się w niej i — jak wspomina Adolf — uzyskał wzajemność. Ślub odbył się 6 listopada 1883 roku.

Małżeństwo Heleny można więc widzieć przede wszystkim jako rezultat bliskich kontaktów dwóch rodzin i rodzącego się w ich obrębie uczucia. Jednocześnie trudno pominąć jego praktyczne znaczenie dla młodej, osieroconej Heleny: związek z Leopoldem dawał jej stabilne zaplecze rodzinne i materialne. 

Małżeństwo jeszcze mocniej związało obie rodziny. Kilkanaście lat później, w 1897 roku, młodsza siostra Heleny, Rozalia Anna Knittel, wyszła za Adolfa Daaba, młodszego brata Leopolda. Powstało w ten sposób podwójne powinowactwo, któremu towarzyszyły wieloletnie kontakty osobiste, rodzinne i gospodarcze.

Leopold Daab – właściciel nieruchomości i działacz praski

W dorosłym życiu Leopold prowadził działalność inwestycyjną przede wszystkim na Pradze. Nabywał grunty i wznosił kamienice czynszowe przeznaczone na wynajem. Źródła miejskie i prasowe potwierdzają jego pozycję jako właściciela nieruchomości oraz uczestnika lokalnego życia obywatelskiego. W późniejszych latach pełnił m.in. funkcję członka Zarządu i skarbnika Towarzystwa Przyjaciół Pragi. Po jego śmierci w prasie ukazywały się podziękowania kierowane do lokatorów jego domów przy ulicach Stalowej, Czynszowej i Wileńskiej.

Losy Leopolda dobrze pokazują przemianę rodziny Daabów. Jej korzenie, podobnie jak Knittlów, tkwiły w świecie warszawskiego rzemiosła, lecz pod koniec XIX wieku część kolejnego pokolenia weszła już w świat nieruchomości, inwestycji, przemysłu i instytucji miejskich.

Małżeństwo Heleny i Leopolda trwało blisko czterdzieści lat i było najliczniejszą pod względem potomstwa rodziną utworzoną przez dzieci Hermana Knittla. Doczekali się ośmiorga dzieci.

Dzieci Heleny i Leopolda

Najstarsza córka, Maria Daab, urodziła się 15 sierpnia 1884 roku. W 1903 roku wyszła za Jana Juliana Martensa. Zmarła w 1972 roku i została pochowana w grobie rodzinnym na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie.

Małżeństwo Marii wpisywało się w istniejącą już sieć powiązań rodzinnych i gospodarczych Daabów. Nazwisko Martens było bezpośrednio związane z działalnością Adolfa Daaba, młodszego brata Leopolda. W 1899 roku Adolf uczestniczył w utworzeniu Towarzystwa Akcyjnego Zakładów Przemysłowo-Budowlanych „Fr. Martens i Adolf Daab”. Firma funkcjonowała już w chwili zawarcia małżeństwa Marii, dlatego jej związek z Janem Julianem Martensem dodatkowo splatał relacje rodzinne i zawodowe obu środowisk.

Drugim dzieckiem był Konstanty Daab, urodzony 12 sierpnia 1885 roku. Zmarł w niemowlęctwie w 1886 roku.

Wanda Daab urodziła się 24 kwietnia 1887 roku. Zmarła 19 lutego 1895 roku, nie mając jeszcze ośmiu lat. Jej choroba i śmierć znalazły szczególnie osobiste odbicie we wspomnieniach Adolfa Daaba i należą do nielicznych zachowanych świadectw pokazujących przeżywanie śmierci dziecka w mieszczańskiej rodzinie końca XIX wieku.

Kolejnym dzieckiem był Leopold Daab młodszy, urodzony 4 czerwca 1889 roku. Dożył wieku dorosłego, lecz zmarł przedwcześnie 12 stycznia 1920 roku. Jego śmierć została odnotowana w warszawskiej prasie. Kilka miesięcy później „Kurjer Warszawski” zamieścił informację o ofierze 20 marek, złożonej przez Konstantego Knittla i jego żonę na rzecz najuboższych zamiast kwiatów na trumnę Leopolda Daaba.

Cecylia Daab, urodzona 22 sierpnia 1891 roku, w 1914 roku zawarła małżeństwo z Wacławem Zygmuntem Dyszkiewiczem. Zmarła 24 grudnia 1970 roku.

Władysław Daab, urodzony 28 maja 1895 roku, w dorosłym życiu związany był ze środowiskiem akademickim i współpracował z pismem „Młoda Myśl Ludowa”. Zmarł 26 lutego 1974 roku.

Siódmym dzieckiem był Adolf Daab, urodzony 20 listopada 1896 roku. Zmarł 6 grudnia 1970 roku.

Najmłodszą córką była Zofia Daab, urodzona 30 stycznia 1905 roku. Zmarła zaledwie kilka tygodni później, 22 lutego 1905 roku. 

Spośród ośmiorga dzieci Heleny i Leopolda troje — Konstanty, Wanda i Zofia — zmarło w dzieciństwie, natomiast pięcioro dożyło wieku dorosłego. Losy tej rodziny rozciągają się od lat osiemdziesiątych XIX wieku po lata siedemdziesiąte XX wieku i pokazują zarówno trwałość gałęzi Daabów wywodzącej się od Heleny Knittel, jak i jej stopniowe rozchodzenie się poprzez kolejne małżeństwa i następne pokolenia.

Ostatnie lata Heleny

U schyłku życia Helena pozostawała częścią rozbudowanej już, wielopokoleniowej rodziny. Zachowany w materiałach nekrolog wymienia obok męża także córki, synów, synową, zięciów, wnuki oraz rodzeństwo. Dom żałoby znajdował się przy ulicy Stalowej 28, a uroczystości pogrzebowe prowadziły przez kaplicę Halpertów na cmentarzu ewangelicko-augsburskim.

W zgromadzonym materiale występuje jednak rozbieżność chronologiczna. Nagrobek Heleny podaje datę jej śmierci jako 14 listopada 1922 roku; inskrypcja określa ją jednoznacznie jako „ur. 2 czerwca 1867 — zm. 14 listopada 1922”. Jednocześnie nekrologi „Kurjera Warszawskiego” datowane są na listopad 1921 roku (eksportację zwłok ze Stalowej 28 zaplanowano na 16 listopada, a pogrzeb na 17 listopada 1921 roku). 

Według inskrypcji nagrobnej Helena zmarła 14 listopada 1922 roku, w wieku 55 lat. Została pochowana na cmentarzu ewangelicko-augsburskim w Warszawie, w kwaterze AL 12 / 1 / 23. Leopold Daab zmarł 11 listopada 1925 roku, mając 68 lat, i spoczął w tym samym grobie.

Historia Heleny i Leopolda jest jednym z najważniejszych przykładów trwałego zespolenia rodzin Knittlów i Daabów. Związek ten wyrósł nie z jednorazowej decyzji czy wyłącznie kalkulacji materialnej, lecz z wieloletniej bliskości obu rodzin, wzmocnionej opieką nad osieroconymi Knittlami, wspólnym życiem towarzyskim i kolejnymi powinowactwami.