ROZALIA ANNA

Rozalia Anna Knittel, w rodzinie i źródłach niemal zawsze nazywana Anną, a w kręgu domowym „N(i)ulcią”, urodziła się w 1868 roku w Warszawie jako trzecie dziecko Hermana Knittla, majstra stolarskiego, i jego drugiej żony Rozalii z Bentzów. Była młodsza od Prokopa i Heleny, a starsza od Władysława i najmłodszego Konstantego Augusta.

Jej ojciec zmarł, gdy Anna miała około dziesięciu lat, a w 1881 roku zmarła również matka. Rodzeństwo znalazło się w sytuacji osierocenia. Anna wchodziła w dorosłość wcześnie, bez rodzicielskiego zaplecza, w realiach wymagających szybkich i praktycznych decyzji.

PIERWSZE MAŁŻEŃSTWO: JAN POWAROW

Około połowy lat osiemdziesiątych XIX wieku Anna zawarła pierwsze małżeństwo z Janem Powarowem, Rosjaninem, księgarzem związanym zawodowo z rosyjskim środowiskiem handlowo-oświatowym Warszawy.

Powarow współpracował z firmą W. M. Istomina — jednym z ważniejszych rosyjskich domów handlowych działających w Królestwie Polskim, zajmującym się m.in. handlem książkami, herbatą oraz kartami do gry, towarem objętym w Imperium Rosyjskim monopolem państwowym.

Małżeństwo to funkcjonowało w realiach wielonarodowej Warszawy epoki zaborów, w której kontakty i związki przekraczające podziały narodowe oraz wyznaniowe były stałym elementem życia miejskiego.

Z tego związku urodziło się troje dzieci. Najstarszy syn, Aleksander, przyszedł na świat 10 listopada 1886 roku w Warszawie. W 1890 roku urodził się Borys, a najmłodsza była córka Anna, urodzona w 1895 roku, w roku śmierci ojca.

W kwietniu 1895 roku Jan Powarow zmarł. Anna, mająca niespełna dwadzieścia siedem lat, została wdową z trójką małych dzieci, w tym z nowo narodzonym niemowlęciem. W źródłach prasowych z tego okresu występuje jako „Anna Powarow”, m.in. na listach darczyńców wspierających kolonie letnie dla dzieci. Świadczy to o jej stosunkowo wczesnym zaangażowaniu w działalność dobroczynną, które będzie widoczne również w późniejszych latach.

Okres wdowieństwa łączył konieczność samodzielnego utrzymania rodziny z potrzebą ponownego ułożenia życia. W 1897 roku Anna wyszła ponownie za mąż, za Adolfa Daaba, warszawskiego przemysłowca i przedsiębiorcę budowlanego. Jej synowie z pierwszego małżeństwa, Aleksander i Borys, zostali przyjęci przez niego do rodziny i wychowywani jak własne dzieci. Z drugiego małżeństwa matki mieli cztery przyrodnie siostry: Halinę, Jadwigę, Irenę i Alicję.

Aleksander Powarow

Najstarszy syn Anny, Aleksander Powarow, urodził się 10 listopada 1886 roku w Warszawie. Po śmierci ojca miał osiem lat. Dwa lata później, po małżeństwie matki z Adolfem Daabem, wszedł wraz z bratem Borysem do rodziny Daabów.

W dorosłym życiu Aleksander związał się zawodowo z administracją państwową, a część jego kariery przebiegała w Poznaniu. Był asystentem Wydziału Rolniczo-Leśnego Uniwersytetu Poznańskiego.

Jego życie zakończyło się tragicznie 28 sierpnia 1932 roku. Aleksander mieszkał wówczas jako sublokator przy ul. Staszica 18 w Poznaniu. Jak informowała ówczesna prasa, wykorzystał wyjazd właścicieli mieszkania do Warszawy i pod ich nieobecność odebrał sobie życie strzałem z rewolweru. Po powrocie gospodarze, nie mogąc dostać się do mieszkania, otworzyli drzwi przemocą i znaleźli go martwego. Wezwany lekarz pogotowia stwierdził zgon, po czym ciało przewieziono do zakładu medycyny sądowej.

Prasa określała Aleksandra jako 46-letniego mężczyznę. W świetle znanej daty urodzenia — 10 listopada 1886 roku — w chwili śmierci miał 45 lat i niespełna trzy miesiące dzieliły go od 46. urodzin. Według relacji prasowej w ostatnich dniach życia znajdował się w stanie silnego rozstroju nerwowego. Pozostawił listy, w których wyjaśniał powody swojej decyzji. 

Aleksander został pochowany w Warszawie na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim, w rodzinnym grobowcu Daabów (kwatera AL 2/1/10), w którym spoczywał już jego ojczym Adolf Daab, zmarły w 1924 roku. Sześć lat później, w 1938 roku, w tym samym grobowcu pochowano również jego matkę Annę. 

Borys Powarow

Znacznie krótsze było życie Borysa Powarowa (1890–1916). Zachował się jednak interesujący ślad jego działalności z początków I wojny światowej. W wykazie współpracowników Komitetu Obywatelskiego miasta Warszawy z 1914 roku figuruje jako osoba zaangażowana w działalność „Opieki Domowej”. Komitet Obywatelski, utworzony po wybuchu wojny, organizował pomoc dla mieszkańców Warszawy dotkniętych pogarszającymi się warunkami materialnymi. Informacja ta pokazuje, że liczący wówczas około dwudziestu czterech lat Borys uczestniczył w zorganizowanej działalności społecznej i pomocowej.

Borys zmarł w 1916 roku, mając około dwudziestu sześciu lat. Rok później warszawska prasa zamieściła krótką, ale znaczącą notatkę:

„W dniu 13 b. m., jako w pierwszą bolesną rocznicę zgonu ukochanego syna ś. p. Borysa Powarowa dla uczczenia jego pamięci rodzice składają na gminę ewang.-reformowaną na wydział opieki rb. 10 i na Koło wpisów pensji p. Sierpińskiej rb. 10.”

Określenie „rodzice” odnosiło się w tym przypadku do matki Borysa, Anny z Knittlów, oraz jej drugiego męża, Adolfa Daaba. Biologiczny ojciec Borysa, Jan Powarow, nie żył już od ponad dwudziestu lat. Sformułowanie użyte w prasie jest zarazem wymownym świadectwem miejsca, jakie Borys zajmował w rodzinie Daabów.

Obie ofiary złożone w jego pamięci miały charakter dobroczynny. Pierwsze 10 rubli przeznaczono na Wydział Opieki warszawskiej Gminy Ewangelicko-Reformowanej, a więc na działalność pomocową kalwińskiego zboru warszawskiego. Druga taka sama kwota trafiła na „Koło wpisów pensji p. Sierpińskiej”.

Ówczesne określenie „wpis” oznaczało opłatę za naukę, czyli czesne. Działające przy szkołach Koła Wpisów Szkolnych gromadziły środki przeznaczane na opłacanie nauki uczniom i uczennicom, których rodziny nie mogły ponosić pełnych kosztów edukacji. W tym przypadku chodziło o koło związane z warszawską pensją Zofii Sierpińskiej, żeńską szkołą założoną na początku XX wieku. Dar służył więc najprawdopodobniej pomocy niezamożnym uczennicom w pokryciu kosztów kształcenia.

Wybór obu celów jest interesujący również w zestawieniu z wcześniejszą działalnością Borysa w „Opiece Domowej”. Nie sposób stwierdzić, czy rodzice świadomie wybrali instytucje szczególnie bliskie jego własnym zainteresowaniom, jednak zarówno działalność Borysa w 1914 roku, jak i sposób uczczenia jego pamięci rok po śmierci należały do tego samego obszaru miejskiej dobroczynności i opieki społecznej.

Ofiara przekazana Gminie Ewangelicko-Reformowanej ma ponadto znaczenie dla odtworzenia wyznaniowych losów rodziny Knittlów. Matka Anny, Rozalia z Bentzów Knittel, była związana ze wspólnotą reformowaną i została pochowana na cmentarzu ewangelicko-reformowanym przy ul. Żytniej. Z tym samym wyznaniem związane były również przynajmniej niektóre spośród jej dzieci. Władysław Knittel został pochowany w grobie matki na cmentarzu reformowanym. Konstanty August Knittel w dokumentach związanych ze swoim małżeństwem w 1901 roku został określony jako ewangelik reformowany.

Dar Anny na rzecz Wydziału Opieki Gminy Ewangelicko-Reformowanej stanowi zatem dodatkowe świadectwo, że również ona zachowała trwałą więź z wyznaniem swojej matki. Jest to tym bardziej interesujące, że jej drugi mąż, Adolf Daab, należał do Kościoła ewangelicko-augsburskiego i był aktywnym działaczem warszawskiej społeczności luterańskiej. W połączeniu z pozostałymi informacjami dotyczącymi jej rodziny wzmacnia to obraz ciągłości tradycji kalwińskiej wśród dzieci Rozalii z Bentzów.

DRUGIE MAŁŻEŃSTWO: ADOLF DAAB

W 1897 roku Anna zawarła drugie małżeństwo z Adolfem Daabem, warszawskim przedsiębiorcą budowlanym i przemysłowcem.

Adolf Daab, urodzony 28 kwietnia 1872 roku w Warszawie, był młodszym bratem Leopolda Daaba, męża Heleny Knittel. Małżeństwo to podwójnie związało rodziny Knittlów i Daabów, wzmacniając istniejącą sieć relacji rodzinnych i gospodarczych.

Adolf Daab przyjął do swojej rodziny synów Anny z pierwszego małżeństwa, Aleksandra i Borysa, i wychowywał ich jak własnych. Szczególnie wymownymi świadectwami trwałości tych więzi są zarówno określenie Anny i Adolfa mianem „rodziców” Borysa w prasowej notatce z 1917 roku, jak i pochowanie Aleksandra w rodzinnym grobowcu Daabów.

W zachowanych wspomnieniach Adolfa Daaba Anna jawi się jako centralna postać życia rodzinnego, konsekwentnie obecna w codzienności domu, określana przez męża i bliskich pieszczotliwym imieniem „N(i)ulcia”.

Z małżeństwa Anny i Adolfa Daaba urodziły się cztery córki, wszystkie dożyły wieku dorosłego i poprzez małżeństwa weszły w kolejne kręgi warszawskiego mieszczaństwa, inteligencji i elit zawodowych.

Najstarsza córka, Halina (ur. 1898), poślubiła Franciszka Kuestera, właściciela ziemskiego. Zmarła w 1989 roku. Spoczywa w grobie rodzinnym Daabów na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim w Warszawie (kwatera AL 2/1/10). Jej córka, Anna Kuester (1920–2012), odegrała szczególną rolę w zachowaniu pamięci rodzinnej. To dzięki jej decyzji zachowały się wspomnienia Adolfa Daaba, które zostały opracowane przez Tadeusza Stegnera i wydane drukiem w 1996 roku pod tytułem W Warszawie i na Krymie.

Druga córka, Jadwiga (ur. 1900), wyszła za mąż za Bogusława Weigla, właściciela garbarni i przedstawiciela warszawskiego przemysłu skórzanego. Zmarła w 1996 roku.

Trzecia córka, Irena (ur. 1902), poślubiła Czesława Młot-Fijałkowskiego, generała Wojska Polskiego. Zmarła w 1975 roku.

Najmłodsza córka, Alicja (ur. 1905), wyszła za mąż za Karola Wiktora Schweitzera, właściciela Parowej Fabryki Musztardy A. Schweitzer w Warszawie. Zmarła w 1981 roku.

Adolf Daab zmarł 27 stycznia 1924 roku w Paryżu. Anna po raz drugi została wdową. Osiem lat później, w 1932 roku, przeżyła śmierć najstarszego syna Aleksandra. Sama zmarła w 1938 roku w Warszawie, dożywszy siedemdziesięciu lat. Została pochowana w rodzinnym grobowcu Daabów na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim, gdzie spoczywali już jej mąż Adolf oraz syn Aleksander.

Jej życie obejmuje pełne spektrum doświadczeń kobiety warszawskiego mieszczaństwa drugiej połowy XIX i pierwszych dekad XX wieku: wczesne osierocenie, dwa małżeństwa, dwukrotne wdowieństwo, macierzyństwo oraz długotrwałe funkcjonowanie w rozbudowanej sieci powiązań rodzinnych, wyznaniowych i społecznych. Jej biografia łączy dzieje Knittlów, Powarowów i Daabów, a losy dzieci z obu małżeństw pokazują trwałość więzi powstałych w tej złożonej rodzinie.