Wyznanie

Analiza metryk, nekrologów, prasy oraz dokumentów rodzinnych pokazuje, że historia warszawskiej rodziny Knittlów była silnie związana z wielowyznaniowym charakterem miasta. W ciągu XIX i XX wieku kolejne gałęzie rodu należały do wspólnot ewangelicko-augsburskiej, ewangelicko-reformowanej, prawosławnej i rzymskokatolickiej. Zmiany te następowały przede wszystkim w związku z małżeństwami, powiązaniami rodzinnymi oraz stopniowym wchodzeniem kolejnych pokoleń w odmienne środowiska społeczne Warszawy.

Ewangelickie korzenie

Warszawska linia Knittlów wywodziła się ze środowiska protestanckiego. Jan Edward Herman Knittel, przybyły z Grünbergu, dzisiejszej Zielonej Góry, należał do Kościoła ewangelicko-augsburskiego. W 1847 roku w kościele Świętej Trójcy w Warszawie zawarł małżeństwo z Emilią Flügge. W księgach tej parafii rejestrowano również narodziny ich dzieci oraz śmierć Emilii w 1861 roku. 

Z ewangelickim środowiskiem Warszawy silnie związani byli także potomkowie Knittlów. Szczególne znaczenie miały małżeństwa córek Hermana z drugiego związku – Heleny i Anny – z braćmi Leopoldem i Adolfem Daabami. Rodzina Daabów należała do zamożnego i aktywnego środowiska warszawskich ewangelików. Adolf Daab pełnił m.in. funkcję prezesa Wydziału Gospodarczego Gminy Ewangelickiej.

Druga żona Hermana, Rozalia z Bentzów, należała natomiast do Kościoła ewangelicko-reformowanego. Z tym wyznaniem związana była część jej dzieci. Syn Władysław Knittel, zmarły w 1896 roku w wieku około 24 lat, został wyprowadzony na cmentarz z kościoła ewangelicko-reformowanego przy ul. Leszno. Najmłodszy syn Hermana i Rozalii, Konstanty August Knittel, w akcie ślubu z 1901 roku został określony jako ewangelik reformowany.

Ważnymi miejscami związanymi z protestancką częścią rodziny były kościół Świętej Trójcy, kościół ewangelicko-reformowany przy ul. Leszno, kaplica ewangelicka przy ul. Mylnej oraz kaplica Halpertów na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim przy ul. Młynarskiej. Z kaplicy przy ul. Mylnej wyprowadzano m.in. zwłoki Amalii Knittel w 1876 roku, Rozalii z Bentzów Knittel w 1881 roku oraz Karola Augusta Knittla w 1887 roku. Kaplica Halpertów służyła natomiast podczas uroczystości pogrzebowych członków rodziny Daabów.

Najważniejszą nekropolią tej części rodziny pozostawał Cmentarz Ewangelicko-Augsburski przy ul. Młynarskiej. Już w 1815 roku przedstawiciel rodziny Knittlów nabył tam plac rodzinny nr VII-14. W późniejszym okresie powstały kolejne rodzinne grobowce. W kwaterze AL 2/1/10 spoczywają m.in. Anna z Knittlów Daabowa, jej mąż Adolf Daab, syn Anny z pierwszego małżeństwa Aleksander Powarow, a także Halina Kuester z d. Daab, jej mąż Franciszek Kuester i ich córka Anna. W kwaterze AL 12/1/23 pochowano Helenę z Knittlów Daabową, Leopolda Daaba, ich syna kpt. inż. Leopolda Daaba juniora oraz córkę Marię Martens z mężem Janem Martensem. W kwaterze AL 62/1/27 znajduje się natomiast grobowiec Stefanii Krygier z d. Knittel i jej syna Bogdana Stefana Krygiera. Na tym samym cmentarzu spoczęli również m.in. Amalia Knittel i Karol August Knittel.

Z Kościołem ewangelicko-reformowanym związany jest Cmentarz Ewangelicko-Reformowany przy ul. Żytniej. W kwaterze H/2/2 pochowano Rozalię Knittel z d. Bentz oraz jej syna Władysława.

Protestanckie instytucje pełniły również funkcję społeczną. Amalia Knittel przebywała w prowadzonej przez środowisko ewangelickie szkole dla osieroconych dziewcząt, natomiast Emilia Schroeder z d. Fleischer, wdowa po Karolu Auguście Knittlu, zmarła w 1938 roku w domu starców zboru ewangelicko-augsburskiego przy ul. Żytniej 36.

Prawosławna gałąź Prokopa

Najbardziej wyraźną zmianę wyznaniową w rodzinie przyniosły losy Prokopa Knittla, najstarszego syna Hermana z małżeństwa z Rozalią Bentz. Pochodził z rodziny protestanckiej, jednak przed zawarciem małżeństwa z Marią Jefimowną Jurjewą przeszedł na prawosławie. Dokładna data i okoliczności tej konwersji pozostają nieznane.

26 sierpnia 1902 roku Prokop, występujący w akcie jako Prokopij Hermanowicz Knittel, poślubił Marię Jurjewą, córkę zmarłego kapitana armii rosyjskiej Eufemiusza Jurjewa. Ceremonia odbyła się w warszawskiej cerkwi Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny. Małżeństwo to trwale związało tę gałąź rodziny ze środowiskiem prawosławnym.

W prawosławiu wychowywały się córki Prokopa i Marii: Maria, Halina, Wiera i Tatiana. Najmłodsza z nich, Tatiana, została ochrzczona 1 kwietnia 1915 roku w cerkwi Litewskiego Pułku Lejbgwardii. Z prawosławnym środowiskiem rodzina zetknęła się również poprzez Annę Knittel, której pierwszym mężem był rosyjski księgarz Jan Powarow.

Prawosławny charakter tej gałęzi potwierdzają także miejsca pochówku. Na Cmentarzu Prawosławnym na Woli, w kwaterze 64/1/3, spoczywają Maria Knittel z d. Jurjewa, zmarła w 1960 roku, oraz jej córka Tatiana. W kwaterze 75/6/11 pochowano pozostałe córki Prokopa – Marię i Halinę.

Wejście kolejnych pokoleń w środowisko rzymskokatolickie

Od przełomu XIX i XX wieku coraz liczniejsze związki Knittlów prowadziły również do środowiska rzymskokatolickiego. Nie był to jednorazowy proces konwersji całej rodziny, lecz rezultat małżeństw mieszanych oraz indywidualnych losów kolejnych gałęzi.

Dobrym przykładem jest Konstanty August Knittel, który w chwili ślubu pozostawał ewangelikiem reformowanym, lecz 28 czerwca 1901 roku poślubił Eugenię Teodozję Jabłońską w katolickiej parafii Świętego Krzyża. W tej samej parafii ich syn Feliks Edmund Knittel zawarł w 1920 roku małżeństwo z Heleną Markowską.

Szczególnie często w dokumentach tej części rodziny pojawia się parafia św. Aleksandra. Zarejestrowano tam m.in. akt urodzenia Feliksa Edmunda Knittla, a w 1930 roku jego drugi ślub z Felicjanną Bielewską. W 1941 roku sporządzono tam również akt jego zgonu po śmierci w KL Auschwitz, a następnie zarejestrowano małżeństwo owdowiałej Felicjanny z Dionizym Ostromęckim. W księgach tej parafii odnotowano także urodzenie Wojciecha Jerzego Knittla.

Z katolickimi parafiami związane były również inne gałęzie rodziny. W parafii Warszawa-Leszno, czyli Narodzenia NMP, w 1906 roku Stefania Janina Knittel poślubiła Eugeniusza Feliksa Krygiera. Parafia św. Andrzeja pojawia się w aktach urodzenia ich dzieci, m.in. Haliny Eugenii i Bogdana Stefana Krygierów, a także Jerzego Antoniego Knittla, urodzonego w 1922 roku. Z kolei w parafii św. Wojciecha w 1943 roku zarejestrowano zgon Bogdana Stefana Krygiera.

Charakterystycznym przykładem małżeństwa mieszanego był także związek Augusta Emila Knittla z katoliczką Marią Kazimierą Baurską. Przed ich ślubem w 1915 roku sporządzono dokumentację przedślubną z udziałem instytucji różnych wyznań, m.in. cerkwi św. Piotra i Pawła oraz katolickiego kościoła Niepokalanego Poczęcia NMP.

Zmiana środowiska wyznaniowego widoczna jest również w miejscach pochówku późniejszych pokoleń. Na rzymskokatolickim Cmentarzu Powązkowskim spoczęli m.in. Wojciech Jerzy Knittel, dziennikarz i uczestnik Powstania Warszawskiego, wraz z żoną Janiną z Nikiforowów, łączniczką Armii Krajowej. W grobowcu rodziny Baurskich pochowany został także Jerzy Antoni Knittel, żołnierz Armii Krajowej i uczestnik Powstania Warszawskiego.