PROKOP

Pochodzenie i osierocenie

Prokop Knittel urodził się około 1866 roku w Warszawie jako najstarszy syn Hermana Knittla, majstra stolarskiego, i jego drugiej żony, Rozalii z Bentzów. Wychowywał się w środowisku warszawskiego mieszczaństwa ewangelickiego o silnych tradycjach rzemieślniczych. Jego ojciec był stolarzem, a dziadek, Karol Knittel, majstrem postrzygackim w Kaliszu.

Rodzinny porządek załamał się pod koniec lat siedemdziesiątych XIX wieku. Herman zmarł prawdopodobnie między 1878 a 1881 rokiem, a 27 lutego 1881 roku zmarła również Rozalia. Pozostawiła pięcioro nieletnich dzieci: około piętnastoletniego Prokopa, czternastoletnią Helenę, trzynastoletnią Annę, dziewięcioletniego Władysława i około trzyletniego Konstantego Augusta.

Jako najstarszy z rodzeństwa Prokop zapewne musiał wcześniej niż rówieśnicy wejść w dorosłość i uczestniczyć w sprawach rodzinnych. Ze wspomnień Adolfa Daaba wynika, że po śmierci Rozalii nad małoletnimi Knittlami ustanowiono radę opiekuńczą, do której należał ojciec Adolfa, Jan Filip Daab. Rodzeństwo pozostawało więc pod formalną opieką dorosłych krewnych i osób związanych z zaprzyjaźnioną rodziną Daabów.

O młodości samego Prokopa i jego wykształceniu zachowało się niewiele wiadomości. Jednym z nielicznych śladów jego aktywności z lat dziewięćdziesiątych jest udział, wspólnie z młodszym bratem Władysławem, w składce na kolonie letnie dla dzieci.

Rodzina Daabów i nowe środowisko

Bliskie związki Knittlów z Daabami istniały jeszcze przed zawarciem małżeństw pomiędzy członkami obu rodzin. Adolf Daab wspominał częste wizyty, wspólne zabawy i wycieczki, a znajomość obu rodzin określał jako coraz bardziej serdeczną. W 1883 roku Helena Knittel poślubiła jego starszego brata Leopolda Daaba. Małżeństwo to jeszcze bardziej zacieśniło istniejące kontakty.

Dwa lata później Rozalia Anna Knittel związała się z Janem Powarowem, księgarzem współpracującym z firmą W. M. Istomina. Po jego śmierci w 1895 roku Anna w 1897 roku poślubiła Adolfa Daaba, młodszego brata Leopolda. Rodziny Knittlów i Daabów zostały w ten sposób podwójnie spowinowacone. Równocześnie Knittlowie funkcjonowali coraz szerzej w środowiskach handlowych, przedsiębiorczych, urzędniczych i inteligenckich Warszawy.

Wawer – początki inwestycji

Kluczowym elementem biografii Prokopa stało się zaangażowanie w rozwijający się podwarszawski Wawer.

Na urzędowo poświadczonej kopii planu parcelacyjnego z 1896 roku pojawia się nazwisko Knittel wśród właścicieli lub osób zainteresowanych parcelacją gruntów w sąsiedztwie Fortu Wawer. Przy nazwisku znajduje się robocza adnotacja własnościowo-parcelacyjna, a w przypisanym mu obszarze zaznaczono cztery istniejące obiekty. Dokument nie pozwala stwierdzić, że wszystkie zostały wzniesione przez Prokopa, pokazuje jednak, że Knittel należał do osób uczestniczących w procesie parcelacji terenu już w połowie lat dziewięćdziesiątych XIX wieku.

Jeszcze wyraźniejsze świadectwo pochodzi z 1900 roku. W „Kurjerze Warszawskim” ukazały się ogłoszenia dotyczące wynajmu willi Knittla w Wawrze. Oferowano pięć pokoi, kuchnię, wannę, prysznic i oddzielny ogród, a ponadto „inne mniejsze lokale”. Wskazuje to, że przed ślubem Prokopa z Marią Jurjewą istniało już rozwinięte przedsięwzięcie letniskowo-mieszkaniowe, przeznaczone przynajmniej częściowo na wynajem.

Chronologia ta jest ważna. Prokop wszedł w świat nieruchomości i inwestycji wawerskich najpóźniej w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku, a więc przed małżeństwem z Marią Jurjewą w 1902 roku. Nie można zatem przypisywać jego pierwszych inwestycji kontaktom wynikającym z tego małżeństwa. Możliwe natomiast, że już wcześniejsze związki rodzinne — z Daabami i Powarowem — ułatwiały mu funkcjonowanie w szerszym środowisku warszawskiego biznesu i administracji. 

Małżeństwo z Marią Jurjewą

26 sierpnia 1902 roku, mając około 36 lat, Prokop Knittel zawarł związek małżeński z Marią Jefimowną Jurjewą, lat 27, córką zmarłego kapitana armii rosyjskiej Eufemiusza (Jefima) Jurjewa. W akcie ślubu występuje jako Prokopij Hermanowicz Knittel, mieszczanin miasta Warszawy, wyznania prawosławnego. Maria również była prawosławna. Ceremonia odbyła się w warszawskiej prawosławnej parafii Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny.

Informacja o wyznaniu Prokopa jest szczególnie istotna, ponieważ pochodził on z rodziny ewangelickiej. Jego rodzice i wcześniejsze pokolenia Knittlów należały do warszawskiego środowiska luterańskiego. Skoro w akcie ślubu z 1902 roku został jednoznacznie określony jako prawosławny, musiał wcześniej formalnie przyjąć prawosławie. Nie wiadomo jednak, kiedy dokładnie nastąpiła konwersja ani jakie były jej motywy. Najbardziej naturalnym jej kontekstem wydaje się planowane małżeństwo z prawosławną Marią.

Małżeństwo łączyło dwa odmienne środowiska. Prokop wyrastał z warszawskiego mieszczaństwa o rzemieślniczych i ewangelickich korzeniach, natomiast Maria należała do rosyjsko-prawosławnego kręgu wojskowego i urzędniczego. Ślub nie zapoczątkował ekonomicznej pozycji Prokopa, która była widoczna już wcześniej, ale niewątpliwie poszerzył jego środowisko rodzinne i towarzyskie o krąg rosyjskiej administracji i zawodowego wojska.

Świadkowie ślubu

Szczególnie wymowny jest skład czterech świadków, w prawosławnej tradycji określanych także jako poręczyciele. Wszyscy byli związani z rosyjskim aparatem państwowym – sądownictwem, administracją lub wojskiem.

Po stronie Prokopa wystąpili Michaił Pietrowicz Aleksiejew, radca kolegialny i członek Warszawskiego Sądu Okręgowego, oraz Aleksandr Iwanowicz Zacharow, asesor kolegialny. Radca kolegialny należał wówczas do VI klasy rosyjskiej Tabeli Rang, asesor kolegialny zaś do klasy VIII. Aleksiejew zajmował więc stosunkowo wysoką pozycję w carskim wymiarze sprawiedliwości. W przypadku obu urzędników nie udało się dotąd odnaleźć wystarczająco pewnych źródeł, które pozwalałyby odtworzyć ich dalsze losy; ich nazwiska oraz imiona i patronimiki były w Imperium Rosyjskim na tyle częste, że identyfikacja na podstawie samych danych osobowych byłaby ryzykowna.

Świadkami Marii byli Paulin Paulinowicz Zdanowicz, asesor kolegialny i członek Warszawskiego Sądu Handlowego, oraz Iwan Iwanowicz Maksimowicz, sztabs-kapitan armii rosyjskiej.

Najwięcej udało się ustalić o Zdanowiczu. Wyjątkowo charakterystyczne połączenie imienia, patronimiku i nazwiska oraz ciągłość kariery prawniczej pozwalają z dużym prawdopodobieństwem utożsamić świadka ślubu z późniejszym sędzią II Rzeczypospolitej. Po 1918 roku Zdanowicz kontynuował działalność w polskim wymiarze sprawiedliwości. W 1920 roku był sędzią Sądu Pokoju w Łodzi, następnie sędzią Sądu Okręgowego, a w 1923 roku został konsultantem prawnym Ministerstwa Sprawiedliwości. W kolejnych latach doszedł do stanowiska sędziego apelacyjnego i pracował w Ministerstwie Sprawiedliwości nad zagadnieniami prawa obowiązującego na terenach dawnego zaboru rosyjskiego. Uczestniczył również w pracach związanych z ujednoliceniem polskiego prawa procesowego. W 1935 roku został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi.

Oznacza to, że jednym ze świadków ślubu Prokopa i Marii był prawnik, który rozpoczął karierę jeszcze w sądownictwie Imperium Rosyjskiego, a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości znalazł miejsce w strukturach polskiego wymiaru sprawiedliwości. Nie wiadomo jednak, jaki dokładnie charakter miała jego znajomość z rodziną Jurjewów lub Knittlów.

Iwan Iwanowicz Maksimowicz był zawodowym oficerem armii rosyjskiej w stopniu sztabs-kapitana. W rosyjskich indeksach wojskowych występuje oficer o dokładnie takich samych danych, którego dokumentacja służbowa obejmuje okres odpowiadający chronologicznie świadkowi ślubu z 1902 roku. Identyfikacja jest obiecująca, lecz wymaga jeszcze potwierdzenia na podstawie właściwych akt personalnych. 

Skład świadków dobrze koresponduje z pochodzeniem Marii jako córki rosyjskiego oficera. Wśród osób towarzyszących nowożeńcom znajdowali się przedstawiciele sądownictwa okręgowego, sądownictwa handlowego, administracji oraz armii rosyjskiej. Najostrożniejszy wniosek jest więc taki, że Maria, a poprzez małżeństwo również Prokop, pozostawali w bezpośrednim kontakcie z warszawskim środowiskiem rosyjskich urzędników, prawników i wojskowych.

Maria Jurjewa i jej rodzina

Maria Jefimowna Jurjewa urodziła się około 1875 roku. Była córką Eufemiusza (Jefima) Jurjewa, kapitana armii rosyjskiej, zmarłego przed jej ślubem. 

Samo pochodzenie Marii, a także środowisko widoczne w akcie jej ślubu pozwalają wiązać rodzinę Jurjewów z rosyjskim kręgiem wojskowo-urzędniczym. Nie udało się jednak dotąd ustalić imienia jej matki ani dokładniej odtworzyć wcześniejszych losów ojca. Nie ma również podstaw do utożsamienia Eufemiusza Jurjewa z oficerami o tym samym imieniu i nazwisku występującymi w wykazach armii rosyjskiej już w pierwszej połowie XIX wieku. Chronologia wyklucza prostą identyfikację, a dostępne źródła nie pozwalają na razie wykazać wielopokoleniowej tradycji oficerskiej tej konkretnej gałęzi Jurjewów.

W dokumentach pojawia się natomiast prawdopodobnie siostra Marii – Lidia Lenc (Lentz), również określana jako córka Eufemiusza. Była żoną rzeczywistego radcy stanu, a więc urzędnika należącego do bardzo wysokiej, IV klasy rosyjskiej Tabeli Rang. Informacja ta dodatkowo wskazuje, że rodzina Marii pozostawała w kręgu wyższej rosyjskiej administracji państwowej. Nie udało się dotąd jednoznacznie ustalić tożsamości męża Lidii. Można brać pod uwagę Konstantego Lenca, prawnika i późniejszego urzędnika II Rzeczypospolitej, jednak dostępne materiały nie pozwalają obecnie potwierdzić, że był on właśnie mężem Lidii Jurjewej. 

Obraz rodziny Marii, jaki wyłania się ze źródeł, jest zatem dość spójny: jej ojciec był kapitanem armii rosyjskiej, szwagier należał do wysokich szczebli rosyjskiej służby cywilnej, a wśród świadków jej ślubu znaleźli się sędziowie, urzędnicy i zawodowy oficer. Nie pozwala to zrekonstruować genealogii Jurjewów, ale wyraźnie sytuuję Marię w rosyjsko-prawosławnym środowisku wojskowo-urzędniczym.

Związek Prokopa i Marii trwał trzydzieści siedem lat, aż do śmierci Prokopa w 1939 roku. Przetrwał więc schyłek panowania rosyjskiego w Warszawie, I wojnę światową, upadek Imperium Rosyjskiego oraz ponad dwie dekady życia w realiach niepodległej II Rzeczypospolitej. Maria zmarła w 1960 roku.

Córki Prokopa i Marii

Prokop i Maria mieli cztery córki: Marię, Halinę, Wierę i Tatianę.

Maria urodziła się w 1902 roku i zmarła w 1988 roku. W zachowanych materiałach występuje pod nazwiskiem panieńskim; nie odnaleziono informacji o jej małżeństwie ani potomstwie. Została pochowana na cmentarzu prawosławnym na Woli, w kwaterze 75/6/11.

Halina, urodzona w 1905 roku, w późniejszych źródłach występuje jako Halina Wągracka lub Wągrocka. Zmarła w 1985 roku i została pochowana razem z siostrą Marią na cmentarzu prawosławnym na Woli. Dostępne materiały nie pozwalają ustalić, czy miała dzieci.

Najmłodszą córką była Tatiana. Jej data urodzenia nie jest całkowicie pewna. Inskrypcja nagrobna wskazuje rok 1910, natomiast zapis w księdze metrycznej cerkwi Litewskiego Pułku Lejbgwardii podaje 1 listopada 1911 roku. W tym samym dokumencie ojciec występuje jako Prokopiusz Knittel, „obywatel ziemski z guberni warszawskiej”, a oboje rodzice zostali określeni jako prawosławni. Chrzest Tatiany odbył się 1 kwietnia 1915 roku. Rodzicami chrzestnymi byli Konstanty Knittel, brat Prokopa, oraz Lidia Lenc, siostra Marii z Jurjewych.

Tatiana pozostała spośród córek najściślej związana z wawerską nieruchomością. Po śmierci ojca to właśnie ona w 1942 roku złożyła w Wydziale Hipotecznym Ziemskiego Sądu Okręgowego wypis jego aktu zgonu oraz oświadczenie dotyczące stanu prawnego posiadłości. Zmarła w 1997 roku. W tym samym grobie spoczywa Jolanta Wągrocka-Chlibiuk (1946–1993), co może wskazywać na bliskie pokrewieństwo, być może relację matka–córka.

Odmiennie od losów jej sióstr potoczyło się życie Wiery. Urodziła się 26 kwietnia 1908 roku w Warszawie. Datę tę potwierdzają amerykańskie dokumenty Social Security oraz jeden z rejestrów cudzoziemców. W innym zapisie rejestracyjnym widnieje 24 kwietnia 1908 roku, co należy najprawdopodobniej uznać za drobną pomyłkę.

W 1936 roku Wiera wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych. Rejestry cudzoziemców podają jej przybycie do Nowego Jorku 12 lub 13 września 1936 roku. Oba zapisy dotyczą niewątpliwie tej samej osoby – zawierają ten sam numer dokumentu i numer rejestracji cudzoziemca. Pewną niejasność wprowadza spis ludności z 1940 roku, według którego Wiera już w 1935 roku mieszkała w Detroit. Dostępne materiały nie pozwalają obecnie wyjaśnić tej rozbieżności.

W spisie z 1940 roku Wiera została odnotowana w Miami Beach na Florydzie, gdzie pracowała jako służąca (servant). Jeszcze w tym samym roku ponownie przebywała w rejonie Detroit. 30 listopada 1940 roku w Lucas County w stanie Ohio poślubiła Juliusa Piaskowskiego, 53-letniego rozwiedzionego Polaka pracującego jako monter instalacji rurowych (pipe fitter). Wiera mieszkała wówczas w Detroit. We wniosku małżeńskim podała jako rodziców Prokopa Knittla i Marię Jurjewą.

Ten sam dokument określa jej wiek na 26 lat, co wskazywałoby na urodzenie około 1914 roku. Informacja ta jest jednak sprzeczna z innymi amerykańskimi źródłami, które wskazują na 1908 rok. Szczególnie istotny jest zapis Social Security, podający dokładnie 26 kwietnia 1908 roku, Warszawę jako miejsce urodzenia oraz Prokopa Knittla i Marię Jurjewą jako rodziców. Wiek zapisany w dokumencie małżeńskim należy zatem uznać za błędny.

W późniejszych dokumentach Wiera występowała jako Vera Piaskowski (spotykany jest również zapis Piakowski), z nazwiskiem panieńskim Knittel. Z dokumentacji Social Security wynika ponadto, że uzyskała obywatelstwo amerykańskie.

Jej emigracja miała również znaczenie dla dalszych losów rodzinnej posiadłości w Wawrze. Po śmierci Prokopa Knittla w 1939 roku Wiera, przebywająca już w Stanach Zjednoczonych, nie została ujawniona jako współwłaścicielka wawerskiej nieruchomości. Prawa do niej zapisano jej trzem siostrom – Marii, Halinie i Tatianie. Nie udało się dotąd ustalić przyczyny pominięcia Wiery. Jej pobyt w Stanach Zjednoczonych w okresie wojny niewątpliwie utrudniał udział w sprawach majątkowych prowadzonych w okupowanej Polsce, jednak dostępne dokumenty nie pozwalają stwierdzić, czy był bezpośrednią przyczyną takiego rozstrzygnięcia.

Wiera pozostała w Stanach Zjednoczonych do końca życia. Zmarła 13 listopada 1992 roku w wieku 84 lat. Jej ostatnim odnotowanym miejscem zamieszkania było Detroit w stanie Michigan.

Marszałkowska 43

W pierwszych latach XX wieku Prokop zachował wyraźny związek z centrum Warszawy. W wydaniu „Adresów Warszawy” na rok 1908 figuruje jako „obywatel”, zamieszkały przy ul. Marszałkowskiej 43.

Adres ten dobrze pokazuje podwójny charakter jego życia. Wawer był miejscem inwestycji, letniskowej zabudowy i późniejszej rodzinnej własności, natomiast Prokop pozostawał jednocześnie związany z miejskim środowiskiem Warszawy.

Willa Knittla jako przedsięwzięcie

Określenie „Willa Knittla” nie odnosiło się początkowo wyłącznie do jednego budynku. Dokumenty hipoteczne i parcelacyjne wskazują raczej na większą własność obejmującą kilka obiektów i gruntów związanych z rozwijającą się kolonią willowo-letniskową.

Teren należał pierwotnie do większego kompleksu określanego jako Adamówka Wilanowska, związanego z dawnymi dobrami wilanowskimi Potockich. Dopiero w latach 1922–1923 Prokop doprowadził do wydzielenia swojej nieruchomości jako samodzielnej jednostki hipotecznej. Jej powierzchnia wynosiła 3 morgi i 83 pręty, czyli około 1,76 ha.

W 1912 roku ponownie pojawiły się ogłoszenia dotyczące wynajmu. Oferowano wówczas murowaną willę określaną jako „II-ga willa od szosy”, położoną w Glinkach pod lasem. Składała się z trzech dużych pokoi, kuchni ze zlewem, werandy i ogródka. Podkreślano również dogodną komunikację z Warszawą, a czynsz sezonowy wynosił 200 rubli.

Kryzys lat trzydziestych

W latach trzydziestych pojawiają się oznaki pogorszenia sytuacji finansowej rodziny. W sierpniu 1930 roku ogłoszono sprzedaż pięciu dywanów perskich i tekińskich. Sam fakt sprzedaży ruchomości nie dowodzi jeszcze poważnego kryzysu finansowego, ale w zestawieniu z późniejszym zadłużeniem posiadłości może być traktowany jako wczesny sygnał potrzeby uzyskania dodatkowej gotówki.

W 1938 roku Prokop wraz z żoną Marią i córką Marią zaciągnął pożyczkę hipoteczną w wysokości 5000 zł w złocie, zabezpieczoną na całej nieruchomości. Zobowiązanie ograniczało możliwość dalszego obciążania, podziału i sprzedaży posiadłości bez zgody wierzyciela. Mimo tego Prokop pozostał jej formalnym właścicielem aż do śmierci.

Śmierć podczas oblężenia Warszawy

Prokop Knittel zmarł 24 września 1939 roku w Warszawie, w czasie oblężenia miasta. Datę potwierdzają dokumenty hipoteczne: 23 kwietnia 1942 roku jego córka Tatiana przedłożyła w sądzie wypis aktu zgonu ojca. Miejsce i dokładne okoliczności śmierci oraz pochówku Prokopa pozostają nieznane.

Po jego śmierci rozpoczęło się postępowanie spadkowe dotyczące wawerskiej nieruchomości. Maria, Halina i Tatiana zostały związane z własnością posesji, natomiast Wiera, przebywająca w Stanach Zjednoczonych, nie uczestniczyła w wojennym postępowaniu hipotecznym. W 1942 roku sprawa spadku po Prokopie została także wymieniona w urzędowym obwieszczeniu władz okupacyjnych.

W czasie okupacji właścicielki zostały zobowiązane do opracowania planu parcelacyjnego i budowy dróg dojazdowych. Koszt prac oszacowano na 15 082 zł, co przyczyniło się do stopniowej sprzedaży części gruntów i rozpadu dawnej posiadłości. W kolejnych dziesięcioleciach teren dawnej kolonii Knittla został włączony w rozwijającą się zabudowę Marysina Wawerskiego.

Dziedzictwo

Biografia Prokopa pozostaje fragmentaryczna. Nie znamy jego wykształcenia ani dokładnej drogi zawodowej, a źródła rzadko mówią o nim bezpośrednio. Mimo to zachowane materiały pozwalają uchwycić wyraźną drogę życiową: od syna warszawskiego stolarza i osieroconego nastolatka do obywatela Warszawy i właściciela znacznej nieruchomości w rozwijającym się Wawrze.

Już w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku nazwisko Knittel było związane z parcelacją Wawra, a w 1900 roku funkcjonowała tam willa przeznaczona na wynajem.

Małżeństwo z Marią poszerzyło krąg kontaktów Prokopa o rosyjsko-prawosławne środowisko administracyjne i wojskowe. Jego droga życiowa przebiegała zatem na przecięciu kilku światów: warszawskiego rzemiosła ewangelickiego, przedsiębiorczości i rynku nieruchomości, rodzinnych powiązań z Daabami oraz rosyjskiego środowiska urzędniczo-wojskowego.

Najtrwalszym materialnym śladem tej historii pozostała Willa Knittla w Wawrze — fragment większego przedsięwzięcia inwestycyjnego rozpoczętego przez Prokopa jeszcze pod koniec XIX wieku.