Warszawskie początki rodziny

Historia opowiedziana w tej książce podążała dotąd śladem dzieci Hermana Knittla z jego drugiego małżeństwa. Ten wątek dobiega końca. Dla pełniejszego obrazu trzeba jednak cofnąć się do wcześniejszego pokolenia – do pierwszego małżeństwa Hermana Knittla z Emilią Flügge.

Odsłania ono wcześniejsze tło dziejów rodziny: świat warszawskiego rzemiosła połowy XIX wieku oraz środowisko mieszczańskie, z którego wywodzili się Knittlowie i z którym związane były początki ich obecności w Warszawie.

Herman Knittel i Emilia Flügge

Jan Edward Herman Knittel urodził się około 1817–1818 roku w Grünbergu, dzisiejszej Zielonej Górze na Śląsku. Jego ojciec, Karol Knittel, był majstrem postrzygackim w Kaliszu, a matką była Karolina z domu Strasburger. Najpóźniej w latach czterdziestych XIX wieku Herman osiadł w Warszawie, gdzie pracował jako stolarz. W akcie ślubu z 1847 roku został określony jako stolarz zamieszkały przy ul. Mazowieckiej.

Jego pierwsza żona, Emilia Flügge, urodziła się 13 kwietnia 1828 roku w Warszawie jako córka Jana Piotra Flügge, warszawskiego majstra stolarskiego, i Katarzyny z Sikowskich. Pochodziła więc, podobnie jak Herman, ze środowiska rzemieślniczego związanego z warszawską społecznością ewangelicką.

Herman Knittel i Emilia Flügge pobrali się 14 lutego 1847 roku w kościele ewangelicko-augsburskim Świętej Trójcy w Warszawie. On miał 29 lat, ona – 18. W chwili ślubu Emilia mieszkała przy ojcu przy ul. Długiej.

W trakcie czternastoletniego małżeństwa urodziło się co najmniej pięcioro dzieci. Źródła pozwalają jedynie częściowo odtworzyć ich dalsze losy, pokazują jednak skalę strat, jakie dotknęły rodzinę.

Pierworodnym dzieckiem był Edward Herman Knittel, urodzony 23 grudnia 1848 roku w Warszawie. Nie pojawia się w akcie zgonu matki z 1861 roku wśród pozostawionych przez nią dzieci, dlatego można przyjąć, że zmarł wcześniej, zapewne w dzieciństwie.

Drugim synem był Karol August Knittel, urodzony około 1851 roku. W dorosłym życiu został zegarmistrzem – zawód ten wymagał wieloletniej nauki i praktyki, a Karol występował w źródłach jako wykwalifikowany rzemieślnik.

Amalia Knittel, urodzona około 1855 roku, po śmierci matki trafiła do szkoły sierot gminy ewangelicko-augsburskiej. Zmarła 1 maja 1876 roku, mając 21 lat, po długiej chorobie.

Z aktu zgonu Emilii znana jest również córka Augusta Knittel, której dalszych losów nie udało się dotąd ustalić.

Najmłodszą z rodzeństwa była Wiktoria Knittel, która przeżyła zaledwie kilka miesięcy.

Emilia Knittel z domu Flügge zmarła 3 stycznia 1861 roku w Warszawie, mając 31 lat. Pozostawiła męża oraz czworo nieletnich dzieci: Karola, Amalię, Augustę i Wiktorię. Zgon zgłosił Herman Knittel, określony w akcie jako czeladnik stolarski. Okoliczności wskazują, że śmierć Emilii mogła pozostawać w związku z niedawnym porodem.

Niedługo później zmarła również mała Wiktoria.

Karol August i Emilia z Fleischerów

Spośród dzieci Hermana Knittla z pierwszego małżeństwa najlepiej udokumentowane są losy Karola Augusta Knittla (ok. 1851–1887) i jego potomków. To właśnie w tej gałęzi nazwisko Knittel przetrwało do drugiej połowy XX wieku.

Karol August był synem Hermana Knittla i Emilii z Flüggów. Ważnym elementem jego rodzinnego otoczenia była rodzina Warmtów. W 1859 roku zegarmistrz Jan August Warmt poślubił Henrykę Flügge, córkę Jana Flügge i Sikowskiej. Zestawienie danych metrykalnych wskazuje, że Henryka i Emilia Flügge były najprawdopodobniej siostrami, choć w aktach występuje rozbieżność w imieniu ich matki – Katarzyna lub Karolina. Oznaczałoby to, że Jan August i Henryka Warmtowie byli wujostwem Karola Augusta.

Związek ten miał prawdopodobnie także znaczenie zawodowe. Jan August Warmt był zegarmistrzem, a ten sam fach wykonywał później Karol August. Emilia Knittel zmarła w 1861 roku, gdy jej syn miał około dziesięciu lat. Nie zachował się dokument potwierdzający przebieg jego nauki zawodu, jednak bliskie pokrewieństwo, wspólna profesja oraz późniejsza obecność rodziny Warmt w najbliższym otoczeniu Karola pozwalają przypuszczać, że wuj mógł odegrać istotną rolę w jego przygotowaniu zawodowym.

Karol August zawarł małżeństwo z Emilią z Fleischerów, urodzoną około 1856 roku w Warszawie, córką Karola Fleischera i Wilhelminy z Rolandów. Podobnie jak wcześniejsze związki w rodzinie było to małżeństwo osadzone w kręgu warszawskiego mieszczaństwa.

Karol August zmarł 25 maja 1887 roku, mając 36 lat, po długiej i ciężkiej chorobie. Był wówczas zegarmistrzem i pozostawił żonę z czworgiem dzieci. Pogrzeb odbył się 28 maja; kondukt wyruszył z kaplicy ewangelickiej przy ul. Mylnej na cmentarz ewangelicki. W nekrologu, obok żony, dzieci i siostry zmarłego, wymieniono również rodzinę Warmt, co potwierdza, że należała ona do jego najbliższego kręgu rodzinnego i zachowała z nim bliskie relacje także w dorosłym życiu.

Śmierć męża postawiła Emilię w trudnej sytuacji materialnej. W 1889 roku znalazła się wśród sześciu ubogich wdów po zegarmistrzach, którym Rada Miejska Dobroczynności Publicznej przyznała pomoc z zapisu testamentowego Tekli Świergockiej. Każda z nich otrzymała 73 ruble i 18 kopiejek. Wzmianka ta pokazuje, że po śmierci Karola Augusta sytuacja materialna rodziny uległa wyraźnemu pogorszeniu.

Emilia później ponownie wyszła za mąż i nosiła nazwisko Schroeder. Z jej aktu zgonu wynika również, że była nauczycielką. Zmarła 23 lutego 1938 roku w Warszawie, mając 82 lata, w domu starców zboru ewangelicko-augsburskiego przy ul. Żytniej 36. Jej śmierć zgłosiła synowa, Maria Knittel z domu Baurska, żona Augusta Emila.

Źródła prasowe informują, że Karol August pozostawił czworo dzieci, jednak obecnie można zidentyfikować z imienia tylko troje: Emilię, Augusta Emila i Stefanię Janinę.

August Emil I EMILIA

W kwietniu 1878 roku w rodzinie Karola Augusta i Emilii pojawiło się dwoje dzieci: Emilia oraz August Emil.

W bazie Muzeum Powstania Warszawskiego data urodzenia Emilii zapisana jest [prawdopodbnie błędnie] jako 2 kwietnia 1878 roku, natomiast materiały dotyczące Augusta Emila wskazują na 21 kwietnia 1878 roku. Tak niewielka różnica dat pozwala brać pod uwagę możliwość, że byli bliźniętami, jednak bez odnalezienia właściwego aktu urodzenia Emilii nie można tego potwierdzić.

Losy Emilii Knittel pozostają słabo udokumentowane. W dostępnych materiałach występuje jako panna. Nie udało się potwierdzić jej małżeństwa, potomstwa ani zawodu. Jako ostatni znany adres zamieszkania wskazywana jest kamienica przy ul. Chłodnej 44.

W 1944 roku Emilia została uznana za zaginioną podczas Powstania Warszawskiego. Brak odnalezionego aktu zgonu sprawia, że jej dalsze losy pozostają nieznane.

Znacznie więcej wiadomo o Auguście Emilu Knittlu, urodzonym 21 kwietnia 1878 roku.

W 1897 roku znalazł się wśród uczniów, którzy ukończyli warszawską szkołę niedzielno-handlową działającą przy Zgromadzeniu Kupców miasta Warszawy. Podczas uroczystości zakończenia nauki rozdawano absolwentom patenty i odznaczenia. Wśród wyróżnionych wymieniono także Augusta Knittla.

W późniejszych spisach adresowych występuje jako agent, a następnie jako handlowiec. W 1908 roku mieszkał przy ul. Żelaznej 75.

W czasie I wojny światowej związał się z Marią Kazimierą Baurską, urodzoną 27 sierpnia 1886 roku, córką Józefa Baurskiego i Józefy z Leszczyńskich. W 1915 roku sporządzono ich protokół przedślubny. August Emil został w nim określony jako kawaler, mieszczanin miasta Warszawy i ewangelik. Maria Kazimiera była wyznania rzymskokatolickiego.

Jerzy Antoni

Synem Augusta Emila i Marii Kazimiery był Jerzy Antoni Knittel.

W bazie Geneteka figuruje akt urodzenia nr 456 z 1922 roku z parafii św. Andrzeja w Warszawie, dotyczący Jerzego Antoniego. Nie udało się jednak odnaleźć skanu ani treści samego aktu, dlatego na podstawie indeksu nie można przesądzić, że Jerzy rzeczywiście urodził się w 1922 roku. Możliwe, że był to akt sporządzony z opóźnieniem, odnoszący się do urodzenia sprzed kilku lat.

W bazie Muzeum Powstania Warszawskiego podano natomiast, że Jerzy Knittel urodził się 17 stycznia 1918 roku w Moskwie. Data i miejsce podane przez Muzeum Powstania Warszawskiego mogą więc być prawidłowe, a zapis z 1922 roku może odnosić się jedynie do późniejszej rejestracji urodzenia.

Pierwszy drobny ślad obecności Jerzego w warszawskiej prasie pochodzi z 1930 roku. Jego nazwisko pojawiło się w „Kurjerze Warszawskim dla Dzieci” wśród autorów poprawnych rozwiązań logogryfu.

Podczas Powstania Warszawskiego Jerzy Antoni Knittel walczył jako żołnierz Armii Krajowej. Należał do Okręgu Warszawskiego AK, I Obwodu „Radwan” w Śródmieściu, 3. Rejonu „Ratusz”, Wojskowej Służby Ochrony Powstania, IV Zgrupowania „Gurt”, 4. kompanii. Używał pseudonimu „Mat” i miał stopień kaprala podchorążego. Po upadku Powstania opuścił Warszawę wraz z ludnością cywilną.

Zmarł 15 października 1986 roku, mając 64 lata. Spoczywa na Starych Powązkach w Warszawie, w kwaterze 45/2/15–16, we wspólnym grobowcu z członkami rodziny Baurskich.

Stefania Janina i rodzina Krygierów

Trzecim znanym dzieckiem Karola Augusta i Emilii była Stefania Janina Knittel, urodzona 2 lipca 1886 roku w Warszawie.

W 1906 roku poślubiła Eugeniusza Feliksa Krygiera, syna Jana i Heleny z Buszków. Informacja o tym małżeństwie zachowała się w księdze parafialnej w postaci wpisu sporządzonego na podstawie alegat.

Z małżeństwa Stefanii i Eugeniusza urodziło się dwoje dzieci: Halina Eugenia Krygier, urodzona w 1908 roku, oraz Bogdan Stefan Krygier, urodzony w 1910 roku. Dalsze losy Haliny Eugenii nie zostały dotąd ustalone.

Bogdan Stefan Krygier zmarł podczas okupacji niemieckiej. 11 grudnia 1943 roku zmarł w Szpitalu Wolskim jako 33-letni kawaler i student. 

Stefania Janina Krygier z domu Knittel zmarła w 1967 roku, mając 81 lat. Spoczęła w tym samym grobie co syn, w kwaterze AL 62 / 1 / 27 cmentarza ewangelicko-augsburskiego.